MIEJSCE PAMIĘCI I MUZEUM

AUSCHWITZ-BIRKENAU

BYŁY NIEMIECKI NAZISTOWSKI
OBÓZ KONCENTRACYJNY I ZAGŁADY

Aktualności

Z dziejów obozów IG Farben Werk Auschwitz 1941-1945 — pierwsze kompleksowe opracowanie tematu

11-09-2006

Książka dr. Piotra Setkiewicza, historyka Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau, pt. Z dziejów obozów IG Farben Werk Auschwitz 1941-1945 to pierwsze tak kompleksowe opracowanie historii fabryki syntetycznego kauczuku i paliw, zbudowanej przez ten niemiecki koncern w Oświęcimiu w latach II wojny światowej.

W ukazujących się do tej pory publikacjach dzieje fabryki IG Farben (i pobliskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz III-Monowitz) służyły ich autorom głównie do zilustrowania pewnych zagadnień, w różnym stopniu związanych z zasadniczym tematem prowadzonych przez nich badań.

Informacje na ten temat znaleźć zatem można w bardzo wielu opracowaniach dotyczących: niemieckiego przemysłu chemicznego, polityki ludnościowej realizowanej przez okupanta na terenach wcielonych do Rzeszy, w popularnych syntezach dziejów zagłady Żydów, w monografiach obozu koncentracyjnego Auschwitz i w publikacjach relacjonujących przebieg procesów przeciwko zbrodniarzom hitlerowskim.

Większość badaczy poświęciła tej problematyce tylko kilka-kilkanaście stron, co powodowało, iż spostrzeżenia ich były albo powierzchowne, lub też dotyczyły zagadnień bardzo szczegółowych. Wiele problemów badawczych nadal nie zostało jednak do końca wyjaśnionych.

Autor niniejszej publikacji stara się natomiast ukazać historię fabryki i obozu w sposób całościowy, rozpoczynając od chwili podjęcia decyzji przez zarząd IG Farben o rozpoczęciu budowy, poprzez negocjacje w sprawie werbunku załogi, wysiedlenia miejscowej ludności polskiej i żydowskiej, relację z postępów prac budowlanych, aż do ewakuacji fabryki w styczniu 1945 r.

Jego zdaniem, podjęte przez IG Farben działania przyniosły w konsekwencji również szereg zapewne nieprzewidzianych, lecz brzemiennych w skutkach rozstrzygnięć: przekształcenia niewielkiego początkowo obozu koncentracyjnego Auschwitz w centrum zagłady europejskich Żydów, rozbudowy fabryki do rozmiarów jednego z największych zakładów produkcyjnych na kontynencie i sprowadzenia tysięcy robotników przymusowych z niemalże wszystkich krajów okupowanych oraz sojuszniczych.

Książka do nabycia na terenie Muzeum lub w muzealnej księgarni internetowej.

Więcej o książce Z dziejów obozów IG Farben Werk Auschwitz 1941-1945

Publikacja składa się z dwóch części, zatytułowanych „Fabryka” i „Robotnicy”:

  • W części pierwszej, zatytułowanej „Fabryka”, Piotr Setkiewicz przedstawia zarys historii koncernu IG Farbenindustrie, podaje genezę podjęcia decyzji o budowie fabryki w Oświęcimiu i opisuje prace na projektem budowlanym IG Werk Auschwitz, w tym utworzenie w okolicy fabryki dziewięciu obozów dla pracowników IG Farben. Autor opisuje też załogę SS obozu IV — Dorfrand (Arbeitslager Buna, KL Monowitz) — i postawy esesmanów wobec więźniów i robotników cywilnych fabryki. Rozdział kończy analiza amerykańskich ataków bombowych na instalacje IG Farben w 1944 r.
  • Część zatytułowana „Robotnicy” omawia m.in. skład narodowościowy, liczebność i efektywność zatrudnionych przy budowie fabryki. Autor analizuje dokładnie dane dotyczące więźniów Auschwitz, zatrudnionych w Monowicach, opisując m.in. warunki życia, porządek dnia, postawy więźniów funkcyjnych, szpital, kary i represje, ruch oporu oraz ucieczki. Osobny rozdział poświęcony jest robotnikom wolnym i przymusowym, w tym jeńcom wojennym, zatrudnionym przy budowie zakładów chemicznych.

W wyniku działań IG Farben na niewielkim obszarze powstała unikalna społeczność o zróżnicowanym składzie narodowościowym. Robotnicy traktowani byli przez władze fabryki w różny sposób, wedle zasad nazistowskiego modelu polityki „rasowej”. Na szczycie stworzonej przez IG w Monowicach drabiny społecznej stali Niemcy przybyli ze „Starej Rzeszy”, niższe pozycje zajmowali kolejno folksdojcze, robotnicy z krajów zachodniej części Europy, brytyjscy i włoscy jeńcy wojenni, Polacy, Ukraińcy, Białorusini i Rosjanie, aż wreszcie, na samym dole hierarchii, więźniowie obozu koncentracyjnego Auschwitz.

Oprócz towarzyszących tekstom tabel, wykresów oraz oryginalnych fotografii i dokumentów z czasów wojny, publikacja zawiera również aneksy. Obejmują one m.in. listę prywatnych firm zatrudnianych w fabryce IG Farben w Oświęcimiu, służbowe sprawozdania i raporty oraz fotografie wykonane w czasie wojny na terenie fabryki i obozów mieszkalnych dla robotników przymusowych. Książkę kończy szczegółowa bibliografia oraz indeks osobowy.

Niebawem ukaże się angielskie tłumaczenie książki Piotra Setkiewicza.

O podobozach Auschwitz

Lokalizacja obozu koncentracyjnego Auschwitz — niemal w centrum okupowanej przez Niemców Europy – oraz dobre połączenia komunikacyjne spowodowały, iż władze niemieckie rozbudowały go na ogromną skalę i deportowali do niego ludzi z prawie całej Europy. W szczytowym okresie działania obóz Auschwitz składał się z trzech głównych części:

  • Pierwsza i najstarsza to Auschwitz I, tzw. Stammlager (liczba uwięzionych wynosiła od 12-20 tys.), który utworzony został w połowie 1940 r. na terenie i w budynkach przedwojennych polskich koszar, które stopniowo rozbudowywano dla potrzeb obozu;
  • Druga część to obóz Auschwitz II-Birkenau (w 1944 r. liczył ponad 90 tys. więźniów), największy w oświęcimskim kompleksie. Zaczęto go budować jesienią 1941 r., na terenie oddalonej o 3 km od Oświęcimia wsi Brzezinka, z której wysiedlono polską ludność, a jej domostwa rozebrano. W Birkenau powstały największe urządzenia masowej zagłady — komory gazowe — gdzie naziści zamordowali większość deportowanych do obozu Żydów;
  • Trzecia część, obóz Auschwitz III-Monowitz (zwany także Buna; w lecie 1944 r. przebywało w nim ponad 11 tys. więźniów). Początkowo był to jeden z podobozów Auschwitz, powstały w 1942 r. w Monowicach, w odległości 6 km od Oświęcimia, obok zakładów syntetycznej gumy i benzyny Buna-Werke, wybudowanych w czasie wojny przez niemiecki koncern IG Farbenindustrie. W listopadzie 1944 r. podobóz Buna uzyskał samodzielność i został oznaczony jako KL Monowitz. Podlegały mu większość spośród podobozów oświęcimskich.

W sumie w latach 1942-1944 powstało 47 podobozów i komand zewnętrznych KL Auschwitz, wykorzystujących niewolniczą siłę roboczą więźniów. Były one zakładane głównie przy niemieckich zakładach przemysłowych i gospodarstwach rolno-hodowlanych.

Podobozy Auschwitz w publikacjach Muzeum

Idea opracowania historii obozu koncentracyjnego w Monowicach, zlokalizowanego przy fabryce IG Farben, narodziła się w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku, kiedy to w Państwowym Muzeum w Oświęcimiu zaczął powstawać cykl monografii poświęconych poszczególnym podobozom KL Auschwitz.

W ciągu ponad dwudziestu lat na łamach „Zeszytów Oświęcimskich” opublikowano 34 tego rodzaju monografie, obejmujące dzieje niemal wszystkich większych podobozów Auschwitz. Studium na temat obozu w Monowicach jest jednym z ostatnich w tym cyklu wydawniczym –opracowania nt. dziejów podobozów „Kobiór”, „Pławy”, „Lichtewerden” oraz „Freudenthal” ukażą się w przygotowywanej do druku przez US Holocaust Memorial Museum encyklopedii obozów koncentracyjnych.

Praca niniejsza do pewnego stopnia stanowi kontynuację tej serii wydawniczej, choć posiada też jednak szereg cech indywidualnych, zarówno pod względem zakresu tematyki, jaki i sposobu jej prezentacji.

Piotr Setkiewicz, Z dziejów obozów IG Farben Werk Auschwitz 1941-1945
Wydawca: Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, Oświęcim 2006
Red.: Teresa Świebocka
Projekt okładki: Piotr Kutryba
406 str. 16,5 x 23,5 cm. tabele, dokumenty, aneksy, bibliografia, indeks osobowy
ISBN 83-60210-19-5

Okładka książki
Okładka książki
Więźniowie budujacy IG Farben oczekujący na wydanie zupy
Więźniowie budujacy...
Pieśń „Buna”
Pieśń „Buna”